De wisent heeft sinds haar komst in natuurgebied de Maashorst al tot aardig wat commotie geleid. Al snel ontstonden er felle tegenstanders, die de beesten liever kwijt dan rijk zijn. Tegelijkertijd zijn er liefhebbers die staan te popelen om een glimp van de dieren op te vangen. Ecologisch gezien valt er veel te zeggen voor de herintroductie van wisenten, maar hoe zit het met het sociale stuk? Wisenten en mensen op de Maashorst: gaan die eigenlijk wel samen en wat is daarvoor nodig? In het onderzoek dat ik als antropoloog verricht voor ARK Natuurontwikkeling peil ik bijkomende gevoelens en kijk ik waar de wrijving ontstaat. Vandaag op het programma: het veld in met voor- en tegenstanders.
200 hectare voor de wisent
Om 10 uur ’s ochtends sta ik klaar bij het sprookjesachtige huis van Jan en José van der Velden aan de rand van het natuurgebied. Ook vogelaarster Mignon van den Wittenboer en bosbeheerder Maurice van Doorn melden zich hier. Eerst bespreken we wat koetjes en kalfjes (nog geen wisenten!), dan gaan we gezamenlijk op pad. Na een klein stuk loopt het bosweggetje tot een eind. “Hier begint het mee. Daar waar je vroeger door kon lopen, dwars het gebied in, staat nu een hek” betreurt José. Het beruchte onderwerp is aangesneden. De wisenten die in april 2016 zijn geïntroduceerd hebben een met stroomdraad afgezet wengebied gekregen van zo’n 200 hectare, midden op de Maashorst. “Op deze manier kan de wisent aan de mens wennen, en de mens evengoed aan de wisent” is de visie van ARK. Maurice zoekt in zijn zakken naar het sleuteltje van de poort.
Als nabije buurtbewoners zien Jan en José de wisent liever gaan dan komen. Zij zijn met hun anti-wisent-petitie de spreekbuis voor het uit het dorp Zeeland afkomstige protest tegen de wisent. Mignon heeft namens Vogelwacht Uden een voorpetitie georganiseerd. Met borden zijn ze bij het raadhuis van Schaijk gaan staan om de wisent te verdedigen. ‘Wij zijn niet bang’ en ‘It’s not the end for the wisent’ luidden hun leuzen. Toen Jan, José en Mignon elkaar troffen tijdens het gebruikersoverleg in gemeentehuis Oss besloten zij er, onder leiding van expert Maurice, een excursie aan vast te knopen. De kwestie nog eens bepraten, was het idee, in nabijheid van de dieren waar het om gaat.
Wilder en ruiger
20 à 30 jaar geleden was de Maashorst nog ‘maïskolf en landbouw’, zegt Maurice. Hij liep er toen al rond als stagiair en heeft alle ontwikkelingen van dichtbij meegemaakt. Jan en José herkennen dat vroegere beeld. Met hun oude autootje reden ze destijds, precies waar ze nu door het hoge gras wandelden, nog langs de akkers. Het boerenland is in deze Noord-Brabantse regio alom vertegenwoordigd, maar ziet er op deze 3500 hectare inmiddels heel anders uit. Naast de wisent is ook de exmoor pony en de tauros terug in het gebied en krijgt de natuur (met enkele ingrepen) weer de vrije loop. Veel mensen zijn positief. Zo sprak ik tijdens mijn onderzoek een echtpaar dat jaarlijks de mooiste fietsroutes in Nederland uitzoekt, en de Maashorst ziet als hun onovertroffen favoriet. “We kwamen hier 15 jaar geleden ook al, maar onze blik op de Maashorst is wel veranderd. De graslanden zijn veel mooier, het landschap heeft meer ruimte. Het is wilder, ruiger. Wat ons betreft prachtig.” Er klinken ook andere stemmen. Een boer uit de buurt vertelde me elke keer opnieuw te schrikken van de veranderingen. “Het lijkt wel alsof er een bom is gevallen. Alles staat door elkaar. Het is één grote dierentuin. Ik durf er nog amper in, mijn vrouw al helemaal niet meer.”
Jan en José hebben ook hun twijfels. Het feit dat de natuurkern al een tijd gesloten is voor publiek zit hen dwars. Openstelling van het gebied beschouwen zij niet als de oplossing. Want wat als mensen hun afstand niet weten te bewaren tot de dieren? Als ze per ongeluk (of expres) de dieren te dicht naderen, en opjagen? Zullen alle toeristen weten hoe ze zich moeten gedragen? Wie draagt er verantwoordelijkheid voor ongelukken? Legitieme vragen. Ook pleiten zij voor de buurtgenoten die uit angst hun ‘achtertuingebied’ tegenwoordig mijden. Mignon beaamt dat de dieren enige onvoorspelbaarheid opleveren. Afstand houden vindt zij evengoed een ingewikkelde zaak, omdat er situaties denkbaar zijn waarbij dat moeilijk is. Toch hoopt ze dat het plan een kans krijgt, om de waarde die het heeft voor de natuur. Mignon denkt nu al vogelsoorten te zien die door het graasgedrag van de wisenten zijn teruggekomen. Dat gaat de aankomende jaren alleen maar meer woorden, een boost voor de biodiversiteit die we hard nodig hebben in Nederland, stelt ze. “Laat angstige mensen meedoen aan een excursie, laat ze meegaan met een ranger in plaats van langs de zijlijn te roepen.”
Eerst wennen, dan onthekken
Ondanks hun verschillende meningen zijn Mignon, Jan en José beslist geen tegenpolen te noemen. Dit zijn mensen met hart voor de Maashorst. Ook tijdens mijn veldwerk was ik onder de indruk van de bezoekersprofielen. In mijn enquête, die ik onder 122 bezoekers af nam, stonden mensen vaak voor mijn neus te rekenen bij de vraag ‘Hoe vaak bezoekt u De Maashorst per jaar?’. “Nou, minstens 4 keer per week. Telt meerdere keren per dag ook mee?” 85% is het eens met de stelling ‘ik zie mijzelf als een natuurmens’, waarbij het grootste gedeelte zelfs koos voor ‘heel erg mee eens’. De Maashorst kent veel trouwe bezoekers, ongeacht hun uiteenlopende houdingen ten opzichte van de grazers.
De wisenten hebben we op deze laatste veldwerkdag niet gezien. Ze trokken zich terug in het bos met het pasgeboren kalf. Na enkele uren kwamen we terug in de woonkamer van Jan en José. Nog even kwam het doorgeknipte slot bij een van de wengebiedpoorten, enkele weken geleden, aan de orde. “Dat is in ieder geval niet de weg” besluit Mignon, waar ook Jan en José mee instemmen. Voorlopig blijven de wisenten. Net als het hek. Al hoopt ARK in de toekomst wel te kunnen ‘onthekken’, zoals zij in andere gebieden ook deed. Maar let wel, de voorwaarde is helder: ‘De wisent moet eerst wennen aan de mens’ en, wat sinds het begin van mijn veldwerk steeds meer betekenis heeft gekregen: ‘De mens evengoed aan de wisent’. Hoe, dat valt nog te bezien. In ieder geval door de dialoog aan te blijven gaan met elkaar.
Dit artikel is een aangepaste variant van de blog die ik in 2017 schreef voor ARK Natuurontwikkeling (inmiddels ARK Rewilding). Gedurende 4 maanden deed ik onderzoek naar (her)introducties van grote grazers in natuurgebieden. Lees de gehele blog op de website van ARK: https://www.ark.eu/nieuws/2017/blog-de-maashorst-ruimte-voor-dialoog. De foto’s zijn gemaakt door Maurice van Doorn.
